Av Hallstein Grønstøl
Professor, Inst. for indremedisin I. NVH

Bakterien Listeria monocytogenes er årsak til fleire sjukdomsformer både hos folk og dyr. Dei vanlegaste formene er hjerne- og hjernehinnebetennelse, abort, septikemi, augnebetennelse, paplar i huda, endokarditt og pneumoni. Omgrepet listeriose er likevel særleg knytt til hjerneforma.

Bakterien blei fyrst påvist som sjukdomsårsak i 1926, då han blei isolert frå eit utbrot av septikemi hos kanin. I 1929 blei listeriabakteriar isolerte frå folk med infeksiøs mononukleose. 1 1931 blei bakterien dyrka frå sauer som hadde stroke med av hjernebetennelse (circling disease), og i 1940 frå aborterte sauefoster.

Her i landet var Grini den fyrste som dyrka bakterien, frå eit utbrot av hjernebetennelse hos sau på Jæren i 1942. Seinare er bakterien blitt isolert frå fuglar, dyr og folk her i landet, og listeriose må i dag reknast som ein av dei mest tapsbringande sjukdommane i småfehaldet.

BAKTERIOLOGI

Listeria monocytogenes er ein liten, grampositiv stav, 1-2 p lang. Bakteriane ligg ofte saman i pallisadeform. Dei veks godt på vanlege medier, slik som på blodagar og tryptoseagar. På blodagar finst det ofte ein smal hemolysesone rundt koloniane. På tryptoseagar, som er eit klårt medium, ser koloniane blålege ut dersom lyset kjem opp gjennom skåla i ein vinkel på 45o og me ser på dei i lupe eller stereomikroskop med lita forstørring. Denne blåfargen er karakteristisk for listeriakoloniar og kan brukast til å skilja dei frå andre typar bakteriekoloniar.

Listeriabakteriar veks best i nøytrale media, men dei kan veksa i media der pH er innan grensene 5-10. Dei veks og innan temperaturgrensene 3-45^oC, med sterkast vekst i området 30-37^oC. Dei kan røra seg ved romtemperatur, men ein del av dei misser denne evna når dei veks ved 37^oC. Bakteriane veks best i 10% C02 atmosfære. Ved utsæd i halvflytande agar veks dei i sonar omlag 5 mm under overflata når dei blir dyrka ved romtemperatur, og dette er nokså karakteristisk for listeriabakteriar. Veksten blir og stimulert ved tilsetjing av blod, serum og glukose til mediet.

Bakteriane er virulente for mus, og 0.1 ml av ein kultur dyrka ved 37^oC i eitt døger drep vanlegvis mysene 1-3 døger etter intraperitoneal injeksjon.

Listeriabakteriar isolerte frå patologisk materiale veks stort sett i S-form. Dette er den virulente forma. Men nokre kan dissosiera til R-form. Bakteriane ligg då ofte i lange filament, og koloniane er ruglete på overflata og misser den karakteristiske fargen på tryptoseagar. Ved særleg ugunstige tilhøve kan bakteriane gå over til L-form. Dei misser då den stive celleveggen og kan leva og formeira seg i ei mykoplasma-liknande form. Påverknad på t.d. penicillin, antistoff–komplement–kompleks og lysozym kan føra til slike endringar. L-forma ser ut til å vera vel eigna til å sleppa unna verten sitt immunforsvar. Når tilhøva betrar seg, og stoffa som har indusert og endringane er borte, kan truleg L-forma revertera til den originale S-forma. Denne mekanismen er truleg ein måte å svekkja verknadene av verten sitt immunforsvar.

Listeriabakteriane blir drepne ved pasteurisering og kjemisk desinfeksjon, men kan overleva lenge i naturen. Dei tåler godt frysing og høge saltkonsentrasjonar. Bakteriane kan klassifiserast ved serotyping, biokjemiske reaksjonar og fag-typing.

Det finst fleire serovariantar av Listeria monocytogenes. Her i landet er det særleg serovariantane 1/2a og 4b som er årsak til sjukdomsutbrot både hos folk og dyr. L. ivanovii er ikkje påvist her i landet. Denne bakterien skil seg på L. monocytogenes ved breiare hemolysesone på blodagar og ved å gje berre abort, ikkje hjernebetennelse. sjølv om listeriabakteriar veks godt på vanlege medier, kan det vera vanskeleg å isolera dei. Særleg vanskeleg kan det vera å isolera bakteriane frå hjernar frå dyr som er blitt kraftig behandla med antibiotika. I slike tilfelle nyttar me oss av bakteriane si evne til å veksa ved 40C. Hjernevev knust i fosfatbuffer blir halde ved denne temperaturen i månadsvis, og prøven blir sådd ut ein gong i måneden. Slike prøvar kan bli positive etter oppformeiring i fleire månader. Grunnen til desse vanskane kan vers at bakteriane ligg intracellulært og fyrst blir frigjorde etter autolyse av cellene, medan alle bakteriar som har vore ekstracellurært er blitt drepne av antibiotika.

Finst det andre bakteriar i prøven, kan listeriabakteriane lett bli overvaksne. Dette skjer som oftast når me dyrkar silo- og faecesprøvar. Det er difor naudsynt å dyrka slike prøver på selektive medier. Desse mediene inneheld stoff som hemmar ve sten av storparten av dei andre bakteriane, utan å verka inn på veksten av listeriabakteriane i nemnande grad.

SJUKDOMSFORMER
Listeriabakteriar kan vers årsak til fleire ulike sjukdomsformar:

Subklinisk infeksjon er nok den vanlegaste, men blir sjeldan oppdaga. Dyra sturer litt i nokre dagar, har feber, nedsett matlyst, kan ha diaré, men organismens sjukdomsforsvar tek lett hand om infeksjonen.

Hjernebetennelse er den vanlegaste kliniske sjukdomsforma hos sau og geit. Årleg blir denne sjukdommen rapportert frå 2000-2500 saueflokkar og frå 150-200 geiteflokkar. Opptil 4% av dyra i flokken blir sjuke, og omlag 60% av dei sjuke dyra stryk med, trass i behandling.

Septikemi viser seg helst hos unge dyr, mindre enn to veker gamle. Eldre dyr med nedsett motstandskraft kan og få denne sjukdomsforma. Sjukdommen er påvist oftare hos geit enn hos sau, og oftast hos høgt drektige dyr. Dyra har høg feber over lengre tid, og nokre kan stryka med.

Abort er ein fylgje av at drektige, ofte høgt drektige dyr får ein Subklinisk eller septikemisk listeriainfeksjon. Bakteriane vil då kryssa placenta, gje ein placentitt og infisera fosteret, som får ein septikemi. Oftast vil det stryka med, men skjer infeksjonen svært seint i fostertida, kan dyret bli fødd levande, men svakt, med betennelsesprosessar i indre organ. Abort ser ut til å vera vanlegare hos geit enn hos sau.

Augnebetennelse på grunn av listeriabakteriar er påvist både hos storfe og sau her i landet.

Endokarditt,- myokarditt og pneumoni er meir sjeldne former for listeriainfeksjonar.

KLINISKE SYMPTOM
Sjuke dyr syner tydelege teikn på sjukdom i sentralnervesystemet. Fyrst verkar dei litt nedtrykte. Det eine augneloket og øyra på same sida kan hengja. Etter kvart kan hovudet bli halde skeivt og til eine sida. Av og til går dyret i ring eller står og pressar hovudet mot ein vegg. Dyret har ofte svelgparese med sikling frå kjeften. Det kan og ha einsidig purulent endopthalmitt. Tilstanden forverrar seg etter kvart. Dyret blir liggjande, kan få krampar og stryk i dei fleste tilfella med.

Nokre dyr, og særleg slike som er høgdrektige, kan visa andre symptom. Dei blir nedtrykte, sløve og tilstanden liknar mykje på mjølkefeber. Diagnosen er vanskeleg å stilla, og dyra stryk som regel med.
Det kan verka som om geita har litt lågare motstandskraft mot listeriabakteriar enn sauen. Som døme kan nemnast eit brot av septikemi i ein geiteflokk. Utbrotet kom tidleg på hausten, eit par dagar etter skifte i ver og foring. 15-20 av ca. 60 geiter blei sjuke. Dei sto med høg feber og slutta å eta. Tilstanden varde i dagevis, og mjølkemengda gjekk sterkt ned.

Ein stor del av geitene, både sjuke og friske, skilde ut listeriabakteriar i faeces og mjølk. Dei sjuke geitene utvikla høge antistofftiter mot listeriabakteriar i blodet. Etter behandling med antibiotika avtok symptoma. Omlag 3 veker etter at utbrotet starta, blei fleire geiter sjuke med symptom på hjernebetennelse. Dette var geiter som ikkje hadde vore sjuke tidlegare.

PATOGENESE OG PATOLOGI
Dyra blir som oftast infiserte gjennom foret. Bakteriane trengjer inn i organismen ein eller annan stad i fordøyelseskanalen, enten gjennom skader i epitelet eller via epitelcellene. Bakteriane er intracellulære parasittar, som formeirer seg i epitelcellene. Her er dei verna frå humorale antistoff og fagocyterande leukocyttar. Etter kvart aukar bakteriane så mykje at dei sprengjer epitel cella, bakteriane blir sette fri og fagocyterte av leukocyttane som venta utanfor, hovudsakleg neutrofile leukocyttar og makrofagar. Men desse cellene er ikkje i stand til å drepa bakteriane. Tvert imot, så blir dei sjølve øydelagde, og frigjer toksiske substansar som kan Øydeleggja epitelceller i nærleiken.

Men etter kvart som den spesifikke immuniteten kjem i gang, blir bakteriane nøytraliserte og sjukdomssymptoma forsvinn.

Nokre bakteriar trengjer gjennom slimhinna i kjeften, når hjernenerver, trengjer inn i desse og vandrar intraaksonalt til hjernen. Under denne vandringa er bakteriane delvis verna mot verten sine forsvarssystem. Dei når opp til hjernen i ponsområdet, og vandrar vidare langs nervefibrar. Men no blir dei i sterkare grad utsette for verten sine forsvarssystem, og resultatet er ein betennelse. Neutrofile leukocyttar dominerer i fyrstninga, deretter er mononukleære celler vanlegast. Nevronar i det affiserte området blir og skada, ofte utan at bakteriar kan påvisast i cellene, truleg som ein fylgje av immunopatologiske prosessar.

I langt framskridne prosessar er aktiverte makrofagar dei vanlegaste cellene, same slags celler som ein finn i cerebrospinalvæske på dette stadiet. En sterk immunopatologisk reaksjon kan ofte gje store skadar i hjernen og vera årsak til mange sjukdomsteikn ved listeriose.

Det er lite spesielt å finna ved obduksjonen. Hjernehinnene er oftast karinjiserte, dyret kan ha endophtalmitt på eine eller på begge sidene, og innhaldet i duodenum kan vera blodig.

Dei histologiske funna er nokså spesifikke. I pons finst samlingar av kvite blodceller rundt kara (cuffing), mikroabscessar i hjernevevet og av og til massive celleinfiltrasjonar i hjernevevet. Liknande reaksjonar kan og finnast i medulla oblongata, metencephalon, cerebellum og av og til i cerebrum. Dersom sjukdommen har vart ei stund, kan ei uttalt demyelinisering vera til stades i pons.

Dette er meir uspesifikke reaksjonar, som og tyder i retning av ein immunpatologisk etiologi.

GRANSKING AV BLOD OG CEREBROSPINALVESKE
Sjuke dyr har få spesifikke endringar i blodverdiar. Dei er ofte dehydrerte, med høg hematokrit. Vanlegvis er glukoseverdiane svært høge, jernverdiane låge og koparverdiane høge. Reduksjonen i jern og auken i kopar må reknast som meir uspesifikke teikn på stress. Blodcellebildet viser ofte ein auke i neutrofile celler.

Cerebrospinalvæska er blakka og kan innehalda fibrin. Celletalet er sterkt auka. I fyrste fase av sjukdommen dominerer dei neutrofile cellene, seinare blir cellebildet dominert av makrofagar. Glukose- og proteinverdiane er auka. Listeriabakteriar kan sjeldan isolerast frå spinalvæska til småfe med typiske symptom på hjernebetennelse. Men endringane i væska er likevel så typiske at dei kan brukast som grunnlag for ein nokså sikker diagnose under våre tilhøve.

BEHANDLING
Diagnosen kan vera vanskeleg å stilla i ein del tilfelle. Atypisk tilfelle av cerebrocorticale nekrosar (CCN) og fokal symmetrisk encephalomalaci (FSE) kan likna, og mot slutten av fostertida kan både mjølkefeber og fosterforgiftning vera vanskelege å skilja frå listeriose. Prøver av cerebrospinalvæska kan vera eit godt hjelpemiddel. Det er vanleg å behandla for alle desse sjukdommane dersom det er tvil om diagnosen.

Den vanlegaste behandlinga av listeriose har til nå vore store mengder antibiotika eller sulfa. Sjølv om dei aller fleste antibiotika har god verknad mot listeriabakteriar in vitro, kan resultatet av behandlinga vers dårleg fordi berre ein del av medikamenta trengjer gjennom hjernebarrieren. Og sjølv on konsentrasjonen blir stor nok til å drepa bakteriane, kan dei alt ha gjort så stor skade på hjernevevet at behandling er nyttelaus. Det er difor viktig å koma tidleg til og bruka store dosar. Men skaden på hjernevevet kan alt vera så stor når dyra viser dei fyrste symptoma på sjukdommen at behandling ikkje nyttar.

Når bakteriane trengjer inn i hjernen, set dyra i gang forsvarsmekanismane og reparasjonsprosessane sine. Desse kan bli så omfattande at dei skadar hjernevevet. Desse skadane ser ut til å vers ein viktig del av sjukdomsbildet og er truleg årsak til den relativt dårlege effekten av behandling.

Dei fleste dyra har svelgparese og er ikkje i stand til å få i seg mat eller drikke ved eiga hjelp, Dei blir fort dehydrerte, og det er viktig å gje dei væske. Dette blir stort sett gjort pr.os., med fare for feilsynkning. Den intense antibiotikabehandlinga har uheldige verknader på vomfuksjonen, og det kan vers gunstig å tilføra eit vomstimulerande preparat.

Omlag 60% av dei sjuke dyra stryk med. Når det gjeld dei andre 40%, kan det gå dagar, kanskje opptil ei veke før ein ser teikn til betring. Så ein bør ikkje gje opp for fort. Nokre dyr kan få varigt mein av sjukdommen.

IMMUNITET
Dyr som har hatt listeriose, har ein viss immunitet mot seinare angrep av denne sjukdommen. I flokkar med årlege utbrot av listeriose ser det ut til at dei eldre dyra stort sett er immune. Årslamma og gimrane ser ut til å ha lågast immunitet. I flokkar som har vore frie for listeriose i årevis, kan og eldre dyr bli sjuke når eit utbrot kjem, på same måten som dei unge.

Listeria monocytogenes er ein intracellulær parasitt. Når bakteriane har trengt inn i cellene, er dei stort sett beskytta mot antistoff og antibiotika i blodet. Antistoff kan ha ein viss verknad så lenge bakteriane finet fritt i blodet, og i den perioden set verten,i gang ein auka produksjon av slike antistoff. Men det viktigaste forsvaret er cellebunden immunitet.. Ein listeriainfeksjon kan bli slått ned av aktiverte makrofagar. Det beste forsvaret er å auka dyra sin immunitet mot listeriabakteriar. Dette kan gjerast gjennom vaksinering. Men vaksinen må vara slik at han stimulerer det cellebundne immunapparatet.

Det ser ut til at lam og ungdyr som blir sjuke om hausten, overlever lettare enn drektige dyr som blir sjuke fram tom lamming/kjeing. Dette kan ha samanheng med at dyra si motstandskraft blir svekka gjennom dei hormonelle endringane som skjer i slutten av fostertida, slik at sjukdommen rammar alvorlegare då.

Det kan sjå ut som om foringa verkar inn på sjukdomsforsvaret til dyra. Det ser ut til å vers ein samanheng mellom siloforing og listeriose. På Island meiner dei dette er så tydeleg at dei kallar listeriose for "votheysveiki" (silosjuke).

I anamnesen til mange listeriosetilfelle går det fram at dyret blei sjukt 2-3 veker etter at siloforinga starta, eller at det var eit skifte i silofor på denne tida. Det er vist at surfor kan innehalda listeriabakteriar. Det er og grunn til å tru at siloforinga i seg sjølv kan setja ned dyra si motstandskraft. Siloforing ser ut til å gje metabolsk acidose. Dette hemmer kroppen si evne til å danna antistoff. Korleis acidose verkar på kroppen sin cellebundne immunitet, er ikkje klarlagt, men det finst kanskje en samanheng her og.

EPIDEMIOLOGI
Listeriabakteriane er svært hardføre og kan greia seg bra under mange slags tilhøve. I dei seinare åra er bakteriane blitt isolerte frå ulike slag av vegetasjon, frå jord, slam og vatn. Det er tydeleg at dei er vidt utbreidde i naturen. Det ser og ut til at mange friske sauer skil ut bakteriane i mjølk og faeces i periodar, og verkar dermed som friske smittebærarar. Dette fører til at sauegjødsla inneheld desse bakteriane. Denne gjødsla blir ofte brukt på enga, og sauene legg og frå seg ein del faeces når dei går på dyrka beite om våren.

I dag er det stort sett forhaustarar som slår graset i siloslåtten. Forhaustaren tek og med seg gjødselrestar, grastorver og jord, ved sida av graset, og alt dette blir lagt i siloen.

Sjølv om konserveringsmiddel blir tilsett, tek det ei viss tid før surforet får så låg pH-verdi at listeriabakteriane ikkje kan veksa. I løpet av denne tida aukar talet på bakteriar, seinare blir det ein reduksjon. Men det finst og stader i siloen der pH ikkje blir låg nok, til dømes i topplaget, i skiktet mellom to slåttar eller rundt grastorver. Her er ofte pH høg nok til at bakteriane kan overleva.

Ved Statens veterinære forsøksgard blei meir enn 300 prøver frå over 100 gardar undersøkte for listeriabakteriar, og bakteriane blei funne i ein stor del av desse siloprøvene. Det viste seg at til høgare pH var, til fleire prøver kunne bakteriane isolerast frå, som vist i denne tabellen:

I ei islandsk gransking, blei flokkar fora med surfor samanlikna med flokkar fora med høy, med omsyn til listeriose. Det viste seg at i løpet av ein 5 års-periode var det utbrot av listeriose i 57 % av siloflokkane og i 1 % av høyflokkane.

Ein stor del av dei friske dyra er truleg bærarar av listeriabakteriar. For å granska dette litt nærare, undersøkte me bakteriologisk fleire organ frå årslam slakta i mars, i alt 15 lam. 10 av desse hadde fått ein kultur av listeriabakteriar pr. os nokre månader tidlegare. Dei hadde då feber i 2-3 dagar, men viste ikkje teikn på sjukdom seinare. Etter slakting blei listeriabakteriar isolerte frå hjernane til 5 av desse og frå 1 av dei andre 5. Vidare blei desse bakteriane funne i andre organ frå 6 av desse dyra.

Same slags gransking blei utført på 68 dyr som var innsende for obduksjon. På 10 av desse dyra blei diagnosen hjernebetennelse stilt histologisk, og listeriabakteriar blei isolert direkte frå 7 av 9 av desse hjernane.

Andre diagnosar blei stilte på dei 58 andre dyra. Likevel blei listeriabakterar isolerte frå omlag 20 % av dei undersøkte organa, og omlag 1/4 av desse dyra hadde bakteriane i eitt eller fleire organ.

Dette tyder på at ein stor del av dei friske dyra er bærarar av bakteriane. Av anamnesane ved sjukdomsutbrota går det og fram at dyra oftast blir sjuke etter at dei har vore utsette for ei eller anna påkjenning, som brå overgang i foringa, store endringar i temperaturen eller foring med skjemt for.

FØREBYGGING
Sjukdommen kan førebyggjast ved godt stell og rett foring. Dyra bør forast jamnt i heile inneforingsperioden, fordi bråe overgangar i foringa kan disponera for sjukdommen. Høyforing ser ut til å vera sikrare enn foring med surfor, men let seg som regel ikkje gjennomføra i praksis. Topplaget i siloen bør kastast, og kvaliteten av surforet vurderast nøye. Gamle surforrestar bør fjernast før neste foring. Ein bør ikkje laga surfor av gras frå eng gjødsla med sauegjødsel. Siloen bør vera frostfri. Temperatur og luftfuktighet i sauehuset bør variera minst mogeleg.

I dag er ein vaksine tilgjengeleg. Det er ein levande, attenuert vaksine, produsert i Bulgaria. Vaksinen har vore prøvd ut her i landet i fleire år no, og ser ut til å gje rimeleg gode resultat. I dei flokkane vaksinen er blitt brukt, er listeriosefrekvensen blitt redusert med 2/3 i gjennomsnitt. Ettersom få dyr i ein flokk får klinisk sjukdom, er det ofte eit økonomisk spørsmål om ein skal vaksinera eller ikkje. Dyra bør vaksinerast i god tid før dei blir sette inn for å få ein optimal effekt av vaksineringa.

LISTERIAINFEKSJONAR HOS FOLK
Listeriabakteriar kan og vera årsak til sjukdom hos folk. Vanlegaste sjukdomsformene har vore hjernehinnebetennelse og abort. Det er og beskreve paplar i huda på armane til veterinærar som

har teke ut foster ved listeria-abort hos storfe. Friske folk ser ut til å ha stor motstandskraft mot listeriabakteriar. Desse bakteriane blir helst rekna for å vera opportunistar, dvs. slike som kan slå til når folk si motstandskraft er svekka.

I dei seinare åra har det vore ein auke i talet på listeriainfeksjonar hos folk, og denne auken har stort sett kome hos folk som har fått transplantert eit organ eller som er under behandling for kreft. Desse blir behandla med stråling eller cellegifter (cytostatika) som delvis set immunapparatet ut av funksjon. Hos slike pasientar er det og beskreve hjernebetennelse av liknande type som den ein finn hos sau og geit.

Desse pasientane har ofte vore på sjukehus i lengre tid, på isolasjonsavdelingar, og det har vore vanskeleg å finna smittevegar. Tidlegare har ein trudd at smitten kom direkte frå sjuke dyr. Men granskingar har synt at mange friske folk skil ut listeriabakteriar i faeces, og at det ikkje er skilnad i frekvens av utskiljarar mellom folk som har hatt kontakt med dyr og folk som har vore utan slik kontakt. Det er rimeleg å tru at folk får i seg listeriabakteriar gjennom maten, og dei kan bli bærarar av desse bakteriane. Dersom immunapparatet blir svekka, blir jamvekta mellom verten og bakteriane skipla. og bakteriane kan bli årsak til sjukdom.

NÆRINGSMIDDELHYGIENISKE ASPEKT
Listeriabakteriar finst truleg i mange næringsmiddel. Dersom ein stor del av dei friske dyra er baerarar, kan ein del av bakteriane bli overførde til overflata av slaktet gjennom slakteprosessane og vidare til kjøtet. Granskingar frå utlandet viser at ein stor del av slakta har listeriabakteriar på overflata.Og ved kjøleromstemperatur kan dei formeira seg og auka i tal.

Dei blir drepne av varmebehandling (75^oC), men ein del kjøt blir ete i dag utan slik varmebehandling. Bakteriane tåler og godt frysing og høge saltkonsentrasjonar.

Listeriabakteriar kan og skiljast ut i mjølka utan at dyra viser teikn på mastitt. Men dei overlever ikkje pasteurisering (72^oC i 15 sek.), så konsummjølka er truleg fri for desse bakteriane. I andre land har det vist seg at svikt i pasteuriseringa av mjølka har ført til utbrot av listeriose. I Sverige har ost laga av upasteurisert geitemjølk vist seg å innehelda listeriabakteria.

Ettersom bakteriane kan isolerast frå jord og vegetasjon, er det rimeleg å tru at dei og kan finnast på grønsaker. Dermed kan folk truleg få i seg bakteriane ved å eta rå grønsaker. Det har vist seg at folk er blitt smitta av salat som har vore oppbevart i kjøleskap ei tid.