firkant Småfesidene
bordov


Hovedside sjukdommar Hovedside forebygging av sjukdom
Nokre lenker til andre sider
Søk etter nøkkelord Informasjon om sidene

 

{tekst}


Transport av småfe

Med vekt på praktiske problemstillingar

Privatpraktiserande veterinær Nils Leine, 2975 Vang i Valdres

I vårt land føregår transport av småfe hovudsakleg til slakteri og til og frå beite. Elles er radioaktivitetsmålingar i deler av landet og køyring av avlsdyr årsak til noko transport i mindre skala. Sentraliseringa innan slakterinæringa har ført til lengre transportar av småfe enn før. Vi kan lett tenkja oss at dette vil utvikle seg vidare. Vi må berre håpe at det ikkje går så langt som det vi har sett i andre land.

Dyra blir utsette for stress

Transport vil føra til stress hjå dyr. Det er fleire årsaker til at dette er ein stressande situasjon.

  • Transport inneber meir handtering av dyra enn vanleg. Altså ein mykje nærare kontakt med menneske enn dei har til vanleg. Særleg gjeld dette ved på- og avlessing. Deira personlege rom, fluktsona, blir krenka. I tillegg kan dei bli utsette for mange slags handtering.
  • Dei må stå tettare enn dei ynskjer.
  • Dei får til vanleg ikkje tilgang på mat og drikke så lenge dei er under vegs.
  • Drøvtyggjarfunksjonen blir nedsett.
  • Det er ein ny situasjon. Noko som i seg sjølv verkar stressande. Dei kjenner heller ikkje til grunnen til transporten.
  • Dei kan ha problem med å bestemme fartsretninga, og dermed finne ut korleis dei skal halda seg på beina.
  • Dei kan koma saman med framande dyr. Det kan føre til auka aggresjon og uro.
  • Småfe kan bli stressa dersom dei blir sende åleine på ein bil. Dei er flokkdyr.

Fare for fysisk skade

I tillegg til at dyra blir stressa er det også fare for fysiske skader. Det kan vera skader på grunn av dårleg tilpassa transportmiddel som feil ved innreiing eller på grunn av for lite frisk luft. Skader kan også skje etter uforstandig køyring. Dersom dyr blir urolege, opphissa eller aggressive, kan dei skade både seg sjølve og andre dyr.

Fare for smittsam sjukdom

Transport på eit felles transportmiddel av dyr frå ulike buskapar kan vera opphav til overføring av smittsame sjukdommar.

Forsking på transport av småfe

Det er i utlandet gjort mange studiar over korleis sauer reagerer på transport. Dette er ofte studiar der sauer er fylgt over lang tid, og reaksjonane blir målt når bilen står stille og samanlikna med reaksjonane når bilen køyrer. For stresspåkjenningar over kort tid blir kortisonnivå i blod brukt som parameter, men også kreatin fosfokinase, laktat og hjartefrekvens. I ein del undersøkingar er det sett på kvaliteten av kjøtt etter stresspåvirkning. Dyra si åtferd, både i naturlege og meir kontrollerte studiar, er blitt observert.

Gjennom ein nyleg publisert artikkel er det for fyrste gong gjort greie for korleis geit kan oppføra seg under transport. Her vart geitene observerte medan dei vart transporterte ein time. To personar noterte det dei såg. Måten geitene stod på, uhell undervegs og ein del andre ting vart notert.

Handtering av dyr som skal transporterast

Det beste er at dyra blir handterte av folk dei kjenner. Men dette går diverre ikkje an å få til heile tida. Det som er vanleg er at dei kjem borti nye menneske som har ein heilt annan måte å ta hand om dei på enn dei er vane med. Er dyra lite handterte, bør dei vera samla, og dei som skal få dei inn på transportmiddelet må halda seg litt på avstand, i alle fall i starten. Alt skal gå roleg føre seg og ein bør bruke den tida som er naudsynt for at dyra skal halde seg rolege. Her er det viktig å tenkja på at dei har ei sone rundt seg som dei ikkje vil sleppa andre innanfor. Denne sona er mindre dersom dyra er tamme. Di meir dyra er vane med folk, di tettare kjem ein inn på dei, og i beste tilfelle kan ein gå framfor dei med litt mjøl i ei bøtte og lokka dei inn på transportmiddelet. Ei gradvis tilvenning til ulike typer handtering er det beste. Vi veit alle at av småfe er det er mest lam som blir transportert. For dei er dette nytt og skremmande. Det bør alltid vera med ein eller fleire vaksne sauer på transporten

Ein må også vera klar over kor god høyrsel dyra har. Framande og skarpe lydar kan vera opphav til sterke fryktreaksjonar både under transport og når dyra kjem fram til slakteri. Dei som handterer dyra må vera klar over dette og ikkje vera høgmælte. Lydar frå metallinnreiing og mekaniske innretningar skal dempast så mykje som råd er. Alle må altså oppføre seg roleg, utan skrik og høge lydar. Bruk av elektriske drivstavar eller andre ting som gjev dyret fysisk smerte, må ikkje førekoma.

Ein annan ting som ofte skjer, er at lam og sauer blir lyfta og flytte på ved å ta tak i ulla, særleg på ryggen og øvst på sidene. Dette er årsak til småblødningar og skader og det er noko som ein absolutt må unngå!

Vi må alltid tenkja på dyrevern når vi handterer dyr. Vanlege folk interesserer seg også stadig meir for dette. Vi har sett fleire TV-program som tek det opp, og det er bra. Det er viktig at nokon fylgjer med og passar på at rutinar som er uheldig for dyra ikkje får innarbeide seg.

Genetisk skilnad mellom dyra

No er det både genetisk og tillærte skilnader mellom dyr i evna til å tole stress. Dette har dei funne i fleire undersøkingar i utlandet. Det stiller krav til dei som handterer dyra at dei kjenner dei forskjellige dyreartene og rasane. Pelssau, og gamalnorsk sau er truleg atskillig meir vare for handtering og nye ting kring seg, enn for eksempel mjølkegeiter og rolege dalasauer. Dette er eit område der vi treng veta mykje meir, og det må setjast i gang forsking.

Plassen for på- og avlessing

På- og avlessing er kanskje dei viktigaste fasane av transporten. Her kan god handtering og ei fornuftig innreiing redusera stress i stor grad. Småfe har vidvinkelsyn og oppfattar lett skuggar og ting som lear på seg som farlege. Det er fint om lyset kan gå frå svakt til sterkare, men det skal ikkje vera skarpe lyskjelder. Tette sider langs gangen som fører inn til transportmiddelet vil roe ned dyra. Denne gangen bør ikkje vera for brei. Golvet bør ikkje ha skarpe søkk og ujamn overflate. Det kan få dyra til å bråvende. Ein skal unngå skarpe vinklar å drivgangane, men prøve å lage dei avrunda og slik at dyra ser eit stykke framover. Dersom dei ser ein vegg framfor seg, har dei ein tendens til å snu.

Korleis skal transportrommet vera utforma?

Ein del viktige prinsipp kan nemnast.

Det skal ikkje vera for bratt inngang og utgangsveg. Hellinga skal vera maksimalt 20 grader. Det beste er at dyra går rett inn på bilen eller tilhengjaren frå ein rampe som er like høg som planet på bilen.

Golvet må ha ei sklisikker overflate. Dyra vil oftast ikkje leggje seg i fyrste delen av ein transport. Er det mange dyr med, vil dei kanskje stå heile vegen. Dyra urinerer meir enn vanleg i byrjinga og difor er det viktig at det er nok strø på golvet som kan ta opp noko av urinen. Dersom det er glatt, vil ein kunne få mange typar skader.

Veggene må vera tette frå botnen og eit stykke oppover. Det skal ikkje vera mogeleg å stikka føter ut gjennom opningar i sideveggene på ein dyretransport. Derimot er det viktig at det er luftig høgare opp. Ein tett, høg lem på ein traktortilhengar kan vera ei dødsfelle i varmt ver. Dersom ein bruker traktortilhengjar, kan ei i staden for høge, tette lemmer bruke netting som er laga for pelsdyrhus. Veggene må vera såpass høge at det ikkje går an å hoppa over dei. Det kan leggjast ein presenning eller netting over. Framveggen og taket kan med fordel vera tett, både for å halda regn og trekk og kulde ute. Vi må vera klar over at nyklypte sauer og sauer med lang ull stiller heilt ulike krav til tette vegger og isolasjon. Bilar som køyrer klypte sauer, må vera isolerte.

Dersom dyr frå ulike flokkar skal inn på same bil, må dei ha skilde rom. Dette betyr mykje for å avgrensa smitteoverføring, men like mykje for å dempa det stresset det er å tilpassa seg ukjende artsfrendar.

Alle transportmiddel som skal brukast til dyr skal godkjennast. Statens Biltilsyn og Statens dyrehelsetilsyn er godkjenningsinstansar. Dette er regulert gjennom forskrift om transport av levande dyr. Det er ikkje så strenge krav til transportmiddel som ikkje blir brukt fast til yrkeskøyring. Men distriktsveterinæren skal godkjenne alle slike innretningar, dette er det viktig å vera klar over.

Kor tett skal dyra stå?

Dei undersøkingane som er gjort over sauetransport i utlandet har gått over mange timar, ja, fleire døgn. Heldigvis er det ikkje slik her i landet enno. Men det viser seg at det er dei fyrste timane at dyra reagerer mest på transporten med forskjellige former for mistrivselsytringar. Det kan vera vanskeleg å koma med sikre råd om kor stor plass eit dyr skal ha under transport. Får det for lite plass, kan det ikkje leggja seg. Det er kanskje ikkje så farleg dersom det berre skal køyrast ein til to timar. Dersom dei står tett, står dei også stødigare, men det er likevel ein stressfaktor, dei treng eit visst rom rundt seg. Dersom rommet blir for stort, kan det lettare bli uro ved at dyra stangar og rir på kvarandre. Dette medfører sjølvsagt fare for skader når dyra er på eit transportmiddel som ikkje står i ro.

Norske forskrifter opererer med arealkrav frå 0,2m2 til 0,5 m2 pr dyr. I utanlandske forsøk varierer det mellom 0,25 m2 til 0,7 m2. Det er ikkje gjort eintydige observasjonar av dette, og det bør undersøkjast nærare.

Kor lenge kan dyra transporterast?

Det er gjort ei mengd studiar over korleis sau reagerer på lange transportar. Hovudkonklusjonen er at sauer blir mest stressa ved på- og avlessing. Når dei har stått nokre timar på bilen, roar dei seg. Dersom det blir pause under transporten for at dyra kan få eta og drikke, viser det seg at ikkje alle kjem til drikkeplassen. Dei vil ofte ha kraftfôr fyrst, og innan dei får tid til å drikke, reiser dei vidare. Sjølve stoppen kan vera eit stressmoment i seg sjølv. Vi må difor setja eit spørsmålsteikn ved kravet om at det skal vera fôringspause etter så og så mange timar transport. Det er truleg best at transporten føregår i eitt, sjølv om den strekkjer seg over mange timar. Men dette er noko som også må undersøkjast nærare. Det ein veit er at dyra treng mange dagar før dei kjem seg att etter ein lang transport.

Korleis skal transporten gå føre seg?

Dyretransport stiller store krav til sjåføren. I ei undersøking av ein times transport av geiter vart det funne at dei aller fleste av dei fall overende i løpet av fyrste delen av reisa. Dette skjedde ved hard bremsing og akselerering og ved hol i vegbanen eller fartsdumpar. Resultat var skader og småblødingar. Sjåførane må få god opplæring i korleis "passasjerane" reagerer på ulik måte å køyra på. Køyringa skal vera roleg, utan brå oppbremsingar og den skal ta omsyn til vegstandarden.

Transportmiddelet skal reingjerast

Rommet skal vera reint. Smittefare er eit stikkord her. Men dyr kan også reagere kraftig på lukter. Dette er det gjort studiar over. Griser som har vorte skremde på ein transport vil skilje ut luktstoff i urinen som andre griser som blir transporterte seinare, reagerer på. I andre undersøkingar er det sett at dyr godt kan vera rolege sjølv om dei ser andre dyr bli slakta. Men dersom dyret som blir slakta blir redd, vil det koma luktstoff i blodet som skræmer andre dyr. Ein kan såleis få ein kjedereaksjon av urolege dyr dersom ein er uforsiktig med handteringa.

Transport av sjuke eller skadde dyr

Det er forbod mot å transportera sjuke dyr. Dyr som ikkje kan stå eller som står dårleg skal avlivast på staden og ikkje sendast til slakteri. Dersom ein finn sjuke dyr på beite blir det noko annleis. Dersom dei ikkje er for sjuke, må dei i hus, og i slike tilfelle blir det bruk for improvisering. Det viktige her er at transporten føregår skånsamt og snøgt. Småfe er greie dyr å handtera, slik sett.

Ein skal alltid vurdera om det er best å avliva dyret på staden, sjølv om det er langt ute i utmarka. Ein boltepistol bør vera ein del av dyrlegeutstyret. Dersom avliving er det beste alternativet, treng vi ikkje tilkalle ekstra slaktemannskap, men ordne opp på staden.

Konklusjon

Stress og skader på grunn av transport vil føra til nedsett fruktbarheit, redusert immunforsvar og vomfunksjon. Dette gjeld alle typar av transport. Dersom dyret er stressa før slakting, vil dette gje nedsett kvalitet på slaktet. Det kan bli skader på grunn av at dyr fell overende på grunn av uforsvarleg køyring og dårlege vegar, og på grunn av skader som dyra påfører kvarandre. Dersom det er verdifulle avlsdyr som blir transporterte, kan dei pådra seg sjukdommar som kan få fylgjer for bruksverdien. Dette betyr at vi må legge vinn på alltid å få til ein god transport, same kva formålet med transporten er.

Målet med ein god transport må vera å redusera stress og risiko for skader og smittsam sjukdom. Dette målet kan vi nærme oss dersom vi lærer oss å forstå reaksjonane til dyret og leggja opp transporten slik at dyret er, og kjenner seg mest mogeleg trygt. Dette betyr at transportmiddelet må halda mål og at det alltid er behov for opplæring av transportpersonell. Men i tillegg krev det fleire observasjonar og undersøkingar av dyr under transport, også i vårt land. Det må leggjast press på dei rette instansar for å få til ei større satsing på dette enn det som har vore gjort til no.

Eit anna, og meir langsiktig mål, må vera å få redusert transport av dyr mest mogeleg. Dette kan berre skje dersom det blir ein mindre satsing på sentralisering innan slakteria. I staden for å køyra småfe lange vegar, bør vi heller satse på små, lokale slakteri eller mobile slakteri. Det må også leggjast meir til rette for heimeslakting, og det må bli betre opplæring av folk som driv med småfe, slik at dei kan greia å slakta i alle fall skadde dyr sjølve. Då kan det verkeleg bli framgang i dyrevelferd.

Referansar

  1. Behavioral Principles of Livestock Handling
    Grandin, Temple, Professional Animal Scientist, December 1989 pages 1-11 published by: American Registry of Professional Animal Scientists.
  2. Farm Animal Welfare During Handling, Transport and Slaughter
    Grandin T., Journal of the American Veterinary Association 1994. 204:372-377.
  3. Assessment of Stress During Handling and Transport.
    Grandin T., Journal of Animal Science. 1997. 75:249-257
  4. Standing orientation and behaviour of goats during short-haul road transportation.
    Das K.S., Srivastava B.B., Das N.. Small Ruminant Research 2001. 41:91-94.
  5. Stress under transport.
    Lindqvist, Åsa, Fårhälsonytt 1996. 3, side 10.
  6. Behavioural and physiological responses of sheep of different breeds to supplementary feeding, social mixing and taming, in the context of transport.
    S. J. G. Hall, S. M. Kirkpatrick and D. M. Broom. Animal Science 1998. 67:475-483
  7. Noise and vehicular motion as potential stressors during the transport of sheep.
    S. J. G. Hall, S. M. Kirkpatrick, D. M. Lloyd and D. M. Broom. Animal Science 1998. 67:467-473
  8. Praktiske råd og kommentarar.
    Steihaug, Grete.

{sidelist}område som kan editeres

aaaaaaaaaaaaaaaaa
Siden blir redigert og laga av Nils Leine, 2975 Vang i Valdres.Sida er sist oppdatert den 24.09.2001